Το άρθρο που ακολουθεί δεν αποσκοπεί στην αγιοποίηση των τραπεζών. Ο σκοπός του είναι να παρουσιάσει και να εξηγήσει με απλά λόγια στον αναγνώστη τη σπουδαιότητα του τραπεζικού συστήματος και τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζει από καταβολής ύπαρξής του στην ανάπτυξη της οικονομίας. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η πρώτη τράπεζα (με τη σημερινή μορφή της) ιδρύεται το 1472 στην Ιταλία – η Banca Monte dei Paschi di Siena – και δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένα εξελιγμένο ενεχυροδανειστήριο που εξυπηρετούσε τους κατοίκους της Siena στην Τοσκάνη (ναι λειτουργεί ακόμα!) Βέβαια, μια «πρώιμη τράπεζα» είχε δημιουργήσει η (Αθηναϊκή) Συμμαχία της Δήλου τον 5ο π.Χ. αιώνα με το Ταμείο της Συμμαχίας να βρίσκεται στο νησί.
Το Τραπεζικό σύστημα – οι Τράπεζες κατά το κοινώς λεγόμενο – είναι θεμελιώδους σημασίας για τη λειτουργία και την ανάπτυξη των σύγχρονων οικονομιών. Λειτουργούν ως μεσάζοντες που διευκολύνουν τη ροή κεφαλαίων από τους αποταμιευτές στους δανειολήπτες, επιτρέποντας τις επενδύσεις καθώς και προωθούν την οικονομική δραστηριότητα. Πώς λοιπόν οι τράπεζες συμβάλλουν στην ανάπτυξη; Ας δούμε ορισμένους τρόπους για να γίνει πιο κατανοητό στους αναγνώστες μας.
1. Κατανομή κεφαλαίου και επενδύσεις
Μία από τις πρωταρχικές λειτουργίες των τραπεζών είναι η αποτελεσματική «κατανομή του κεφαλαίου».
Τι σημαίνει αυτό;
Συνδέονται οι αποταμιευτές που διαθέτουν πλεονάζοντα κεφάλαια (δηλαδή χρήματα που τους περισσεύουν) με τους δανειολήπτες που χρειάζονται κεφάλαια (δηλαδή δάνεια). Κατ’ αυτόν τον τρόπο (με τον δανεισμό) οι τράπεζες επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να κάνουν επενδύσεις σε υποδομές και καινοτομία.
Η διαδικασία αυτή είναι ζωτικής σημασίας για:
την Ανάπτυξη της Επιχειρηματικότητας: Οι τράπεζες παρέχουν ουσιαστική χρηματοδότηση τόσο σε νεοσύστατες όσο και σε μικρές επιχειρήσεις, ενισχύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την επιχειρηματικότητα και τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Η πρόσβαση σε πιστώσεις επιτρέπει στις επιχειρήσεις να εκκινήσουν ή/και να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανάπτυξη και πρόοδο της οικονομίας.
την Υλοποίηση Έργων μεγάλης κλίμακας: Οι τράπεζες χρηματοδοτούν μεγάλα έργα, όπως τη δημιουργία παραγωγικών μονάδων, μεταποιητικές εγκαταστάσεις και έργα υποδομών. Και οι επενδύσεις αυτές (όπως και οι προηγούμενες) δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας ενισχύοντας επιπλέον την παραγωγικότητα που είναι ζωτικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη. Να σημειωθεί ότι πολλές φορές ούτε ο Δημόσιος ούτε ο Ιδιωτικός τομέας μπορεί ή ενδιαφέρεται να χρηματοδοτήσει τέτοιας κλίμακας έργα κυρίως λόγω του ρίσκου της επένδυσης. Μέσω συνεργειών, οι τράπεζες καταφέρνουν τον επιμερισμό του κινδύνου ώστε να αποφευχθεί η συγκέντρωσή του.
τις Καταναλωτικές δαπάνες: Μέσω δανείων και πιστωτικών διευκολύνσεων, οι τράπεζες παρέχουν τη δυνατότητα στους καταναλωτές να πραγματοποιούν σημαντικές αγορές, όπως ακίνητα, αγαθά, υπηρεσίες κτλ. που θα ήταν αδύνατο να αποκτηθούν χωρίς τη χρηματοδότησή τους. Η καταναλωτική αυτή δαπάνη λειτουργεί ως σημαντική κινητήρια δύναμη της οικονομικής δραστηριότητας και συμβάλλει στην αύξηση του ΑΕΠ.
2. Διασφάλιση της οικονομικής σταθερότητας
Οι τράπεζες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διατήρηση και εύρυθμη λειτουργία της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας στην οικονομία.
Πώς συμβαίνει αυτό;
Κατ’ αρχάς, τα τραπεζικά ιδρύματα αδειοδοτούνται και εποπτεύονται αυστηρά από την Κεντρική Τράπεζα της εκάστοτε χώρας (πχ. Τράπεζα της Ελλάδος) και τις εγχώριες αρμόδιες Αρχές (Επιτροπή Ανταγωνισμού, Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς….). Επιπλέον ελέγχονται συστηματικά από διεθνείς οργανισμούς όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η Ευρωπαϊκή Τραπεζική Αρχή προκειμένου να διασφαλιστεί η εύρυθμη λειτουργία τους και η αποφυγή επικίνδυνων και καταχρηστικών ενεργειών από μέρους τους.
Οι τράπεζες λοιπόν εγγυόνται:
τα σύστημα πληρωμών: Παρέχουν ένα αξιόπιστο διευρυμένο σύστημα πληρωμών που διευκολύνει τις άμεσες συναλλαγές μεταξύ ιδιωτών, επιχειρήσεων, οργανισμών και ιδρυμάτων εξασφαλίζοντας την ομαλή, έγκαιρη και ασφαλή ροή χρήματος, η οποία είναι απαραίτητη για την οικονομική δραστηριότητα.
τη διαχείριση ρευστότητας: Προσφέρουν ρευστότητα μέσω λογαριασμών ταμιευτηρίου και άλλων καταθετικών προϊόντων, επιτρέποντας σε ιδιώτες και επιχειρήσεις εύκολη πρόσβαση σε κεφάλαια όταν αυτό είναι απαραίτητο. Αυτή η ρευστότητα είναι ζωτικής σημασίας για τη συνολική χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
την καλύτερη διαχείριση κινδύνων: Προσφέρουν διάφορα χρηματοοικονομικά προϊόντα και εργαλεία που συμβάλλουν στην καλύτερη διαχείριση των κινδύνων που συνδέονται με την αστάθεια της αγοράς, με συναλλαγματικό κίνδυνο και απρόβλεπτα γεγονότα. Παρέχοντας παράγωγα προϊόντα, ενισχύουν την ανθεκτικότητα τόσο των ιδιωτών όσο και των επιχειρήσεων.
3. Εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής
Οι τράπεζες είναι ζωτικής σημασίας για την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής, την οποία ορίζουν οι Κεντρικές τράπεζες για τη ρύθμιση της οικονομικής δραστηριότητας:
Πώς λειτουργεί αυτό;
Διαχείριση των επιτοκίων: Οι Κεντρικές τράπεζες προσαρμόζουν τα επιτόκια μέσω του τραπεζικού συστήματος για να επηρεάσουν το κόστος δανεισμού και τον πληθωρισμό. Ο μηχανισμός αυτός διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των οικονομικών συνθηκών.
Δημιουργία πιστώσεων: Μέσω των κλασματικών αποθεματικών, οι τράπεζες μπορούν να δημιουργούν πιστώσεις (δάνεια), επηρεάζοντας την προσφορά χρήματος και τις συνολικές οικονομικές συνθήκες. Αυτή η ικανότητα δημιουργίας πιστώσεων είναι ένα μοναδικό χαρακτηριστικό που υποστηρίζει την οικονομική ανάπτυξη.
Κεντρικά τραπεζικά αποθέματα: Οι τράπεζες διατηρούν αποθεματικά στις Κεντρικές τράπεζες, γεγονός που συμβάλλει στη διατήρηση της σταθερότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να επηρεάσουν αυτά τα αποθεματικά για την αποτελεσματική διαχείριση της ρευστότητας του οικοσυστήματος.
4. Εμπειρικά στοιχεία που υποστηρίζουν το ρόλο των τραπεζών
Πολυάριθμες έρευνες έχουν διαπιστώσει μια ισχυρή σχέση μεταξύ της τραπεζικής ανάπτυξης και της οικονομικής μεγέθυνσης. Οι μελέτες αυτές δείχνουν ότι οι χώρες με ανεπτυγμένους τραπεζικούς τομείς παρουσιάζουν ταχύτερους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης σε σύγκριση με τις χώρες με λιγότερο ανεπτυγμένα συστήματα.
Για παράδειγμα:
– Μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας διαπίστωσε ότι η ανάπτυξη του τραπεζικού τομέα έχει άμεσο αντίκτυπο στην αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών, η οποία με τη σειρά της συμβάλλει στην αύξηση του ΑΕΠ.
– Συγκριτική έρευνα δείχνει ότι οι επιχειρήσεις σε οικονομίες με ισχυρά τραπεζικά συστήματα τείνουν να αναπτύσσονται ταχύτερα από εκείνες σε οικονομίες με υποανάπτυκτους χρηματοπιστωτικούς τομείς.
Τι καταλάβαμε από τα παραπάνω;
Συμπερασματικά, οι τράπεζες είναι απαραίτητες για την προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης μέσω της αποτελεσματικής κατανομής κεφαλαίων, της διασφάλισης της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και της εφαρμογής της νομισματικής πολιτικής. Ο ρόλος τους ως διαμεσολαβητών δεν υποστηρίζει μόνο τους μεμονωμένους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, αλλά στηρίζει και την ευρύτερη οικονομία διευκολύνοντας τις επενδύσεις και την κατανάλωση. Ως εκ τούτου, ένας καλά λειτουργικός τραπεζικός τομέας είναι απαραίτητος για τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και ευημερία.
*Ο Γεράσιμος Παπαλεβέντης, είναι Ανώτερο Τραπεζικό Στέλεχος (First Vice President) στον πολυεθνικό τραπεζικό όμιλο FIMBank plc στη Μάλτα, επικεφαλής της Λειτουργίας «Control and Monitoring» στη Διεύθυνση Διαχείρισης Διαθεσίμων (Treasury).